उपभोक्ताको अधिकार र यसको महत्व

उपभोक्ताको अधिकार र तिनीहरूको महत्व,कुनै पनि प्रकारका वस्तु वा सेवाको उपभोग वा प्रयोग गर्ने व्यक्ति वा संस्थालाई उपभोक्ता भनिन्छ । उपभोक्तालाई ग्राहक वा सेवाग्राही पनि भनिन्छ । त्यस्तै उपभोक्ताले उपभोग वा
प्रयोग गर्ने वस्तुलाई उपभोग्य वस्तु भनिन्छ । उपभोक्ता हुनको लागि उपभोग्य वस्तु वा सेवा
हुनु जरुरी हुन्छ । वस्तु वा सेवाको उत्पादक तथा विक्रेताका लागि उपभोक्ता नभई हुदैन ।
उपभोक्ता नभएमा वस्तु तथा सेवाको विक्री कसलाई गर्ने ? त्यसैले कतिपय व्यापारीले
ग्राहकको तूलना ईश्वरसंग गर्छन ।
हामीले दैनिक रुपमा उपभोग गर्ने खाद्य पदार्थ, लुगा कपडा, औषधि, पुस्तक, पत्रपत्रिका
आदिलाई उपभोग्य वस्तु भनिन्छ । कुनै कामको लागि शुल्क तिरेर वा निःशुल्क रुपमा उपलव्ध
सल्लाह, परामर्श, श्रम सुविधा आदिलाई सेवा भनिन्छ । डाक्टर तथा नर्सबाट प्राप्त हुने सेवा
तथा सल्लाह, वकिलबाट प्राप्त हुने सेवा तथा परामर्श, कार्यालयहरुबाट प्राप्त हुने विभिन्न
प्रकारको सेवासुविधा, यातायात व्यवसायीबाट प्राप्त सेवासुविधा आदि सेवाका उदाहरणहरु हुन् ।

उपभोक्ताको अधिकार र तिनीहरूको महत्व किन छ?

उपभोक्ताको अधिकारहरू समाज, अर्थतन्त्र, र विकासको लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण छन्। यसका मुख्य कारणहरू तल प्रस्तुत गरिएको छस्

१ उपभोक्ताको शोषण रोक्नका लागि
उपभोक्ताहरूलाई गुणस्तरीय सेवा वा वस्तु नदिने, मूल्यमा ठगी गर्ने, वा भ्रामक विज्ञापनमार्फत झुक्याउनेजस्ता समस्याहरू रोक्न उपभोक्ताको अधिकार आवश्यक पर्छ। यी अधिकारहरूले उनीहरूलाई सुरक्षा प्रदान गर्छन्।

२ बजारमा न्यायपूर्ण प्रतिस्पर्धा कायम राख्न
यदि उपभोक्ताको अधिकार संरक्षित हुन्छ भने व्यवसायहरू गुणस्तरीय उत्पादन दिन बाध्य हुन्छन्। यसले बजारमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा ल्याउँछ, जुन दीर्घकालीन रुपमा सबैको हितमा हुन्छ।

३ गुणस्तर र मूल्यमा पारदर्शिता ल्याउन
उपभोक्ताले वस्तु वा सेवाको मूल्य, गुणस्तर, र उपयोगिताबारे स्पष्ट जानकारी पाउने अधिकार हुन्छ। यसले खरीद निर्णयमा पारदर्शिता ल्याउँछ र उपभोक्तालाई ठगीबाट बचाउँछ।

४ सार्वजनिक स्वास्थ्य र सुरक्षाको रक्षा गर्न
खराब गुणस्तरका खाद्यवस्तु, औषधि वा सेवा उपभोग गर्दा स्वास्थ्यमा हानि पुग्न सक्छ। उपभोक्ताको अधिकारले गुणस्तरीय र सुरक्षित उत्पादन सुनिश्चित गर्छ, जसले सम्पूर्ण समाजको स्वास्थ्य जोगाउँछ।

५ कानुनी सहायता र क्षतिपूर्ति पाउन सकिने व्यवस्था गर्न
उपभोक्ताको अधिकारभित्र कानुनी सहायता लिन पाउने सुविधा पनि पर्दछ। यदि कसैले उपभोक्तालाई धोका दिन्छ भने, उपभोक्ताले कानुनी रूपमा न्याय र क्षतिपूर्ति माग्न सक्छन्। यसले अनुशासन र जवाफदेहिता बढाउँछ।

६ सचेत र जिम्मेवार उपभोक्ता निर्माण गर्न
अधिकारबारे जानकारी भएमा उपभोक्ताहरू सजग, सूचित र जिम्मेवार बन्छन्। उनीहरूले आफूले प्रयोग गर्ने वस्तुरसेवाको मूल्य, गुणस्तर, र प्रभावबारे सोच विचार गर्छन्।

७ सामाजिक र आर्थिक न्याय प्रवर्द्धन गर्न
धनी वा गरीब, सबै उपभोक्ताको समान अधिकार हुन्छ। उपभोक्ताको अधिकारको संरक्षणले सबैलाई समान अवसर दिन्छ, जसले समावेशी आर्थिक विकास र सामाजिक न्यायमा योगदान पुर्‍याउँछ।

८ दीगो विकासमा योगदान गर्न
जब उपभोक्ताले आफ्नो अधिकार प्रयोग गरी सुरक्षित, वातावरणमैत्री र सामाजिक दृष्टिले उत्तरदायी उत्पादन रोज्छन्, त्यसले दीगो विकासलाई प्रवर्द्धन गर्छ।

उपभोक्ताको अधिकार

१ सुरक्षित र गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा पाउने अधिकार
प्रत्येक उपभोक्ताले प्रयोग गर्ने वस्तु वा सेवा गु

णस्तरीय, सुरक्षित, र जीवन वा स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर नपर्ने हुनुपर्छ। उपभोक्ताले आफ्नो र आफ्नो परिवारको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न यस्तो वस्तु वा सेवा प्रयोग गर्न पाउने अधिकार राख्दछन्।

२ आवश्यक सूचना प्राप्त गर्ने अधिकार
उपभोक्तालाई कुनै वस्तु वा सेवा उपभोग गर्नु अघि त्यसबारे सम्पूर्ण जानकारी प्राप्त गर्ने अधिकार हुन्छ। जस्तैः मूल्य, म्याद, निर्माण मिति, सामग्रीको विवरण, प्रयोग विधि

, सम्भावित जोखिम आदि। यस्तो जानकारी नपाउँदा उपभोक्ताले गलत वा हानिकारक उत्पादन किन्ने सम्भावना हुन्छ।

३ स्वतन्त्र छनोट गर्ने अधिकार
उपभोक्तालाई बजारमा उपलब्ध

विविध वस्तु वा सेवाबाट आफूले चाहेको वस्तु छान्न स्वतन्त्रता हुनुपर्छ। व्यवसायीले कुनै एक मात्र वस्तु जबर्जस्ती बेच्न खोज्ने वा विकल्प नदिने कार्य उपभोक्ताको अधिकारको उल्लङ्घन हो।

४ सुन्ने र आवाज उठाउने अधिकार
उपभोक्तालाई आफूलाई परेको समस्या सार्वजनिक रूपमा राख्ने, गुनासो दिने, विज्ञापन वा सेवाको आलोचना गर्ने अधिकार हुन्छ। मिडिया, सामाजिक सञ्जाल वा कानुनी माध्यमबाट आफ्नो आवाज उठाउने अवसर उपभोक्ताको मौलिक अधिकार हो।

५ क्षतिपूर्ति प्राप्त गर्ने अधिकारयदि उपभोक्तालाई कुनै वस्तु वा सेवाबाट हानि पुग्छ भने, उनले व्यवसायी वा उत्पादकबाट क्षतिपूर्ति माग्न सक्ने अधिकार पाउँछन्। उपभोक्ता संरक्षण समितिमा उजुरी दिएर कानुनी रूपमा न्याय खोज्न सकिन्छ।

६ उपभोक्ता शि

क्षा प्राप्त गर्ने अधिकार
उपभोक्तालाई उनीहरूको अधिकार, कर्तव्य, बजार प्रणाली, वस्तु चिन्ने तरिका आदिबारे जानकारी दिने कार्य उपभोक्ता शिक्षा अन्तर्गत पर्छ। यो अधिकारले उपभोक्तालाई सजग र सचेत बनाउँछ।

७ संघ, संस्था वा मंचमा आवद्ध हुने अधिकार
उपभोक्ताले आफ्ना हक र हितको संरक्षणका लागि उपभोक्ता संघ, संगठन वा मंचमा आवद्ध हुन वा निर्माण गर्न सक्ने अधिकार राख्दछन्। यसले सामूहिक रूपमा आवाज उठाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

स्रोत:doc.gov.np/Consumer Education