काठमाडौं । फिफा विश्वकप २०२६ केवल मैदानमा हुने फुटबल प्रतिस्पर्धा मात्र रहने छैन, यो विश्व खेल अर्थतन्त्रकै सबैभन्दा ठूलो व्यावसायिक आयोजना बन्ने दिशामा अघि बढेको छ । सहभागी टोलीको संख्या ३२ बाट बढाएर ४८ पुर्याइएपछि खेल संख्या, दर्शक, प्रसारण अधिकार, टिकट बिक्री, प्रायोजन र डिजिटल इङ्गेजमेन्ट सबै क्षेत्रमा यसको प्रभाव ऐतिहासिक हुने देखिएको छ ।
अमेरिका, क्यानडा र मेक्सिकोले संयुक्त रूपमा आयोजना गर्ने आगामी विश्वकपलाई फिफाले खेलको विस्तारसँगै आर्थिक दृष्टिले पनि अभूतपूर्व अवसरका रूपमा व्याख्या गरेको छ । फिफा अध्यक्ष जियानी इन्फान्टिनोले यो संस्करणलाई विश्व फुटबल समुदायका लागि ऐतिहासिक आर्थिक योगदान दिने क्षण भनेका छन् । उनको भनाइ केवल औपचारिक उत्साह मात्र होइन, तथ्यांकले पनि त्यसलाई पुष्टि गर्ने संकेत देखिन्छ ।
अघिल्लो संस्करण, अर्थात् कतार विश्वकप २०२२ मा कुल पुरस्कार रकम ४४० मिलियन अमेरिकी डलर थियो । त्यो त्यतिबेलासम्मकै उच्च रकम मानिएको थियो । तर २०२६ को विश्वकपमा पुरस्कार संरचना अझ फराकिलो बनाइएको छ । फिफाले २०२६ संस्करणका लागि ७२७ मिलियन अमेरिकी डलर बराबरको पुरस्कार तथा सहयोग रकम छुट्याएको छ । यसमध्ये ६५५ मिलियन डलर प्रत्यक्ष रूपमा सहभागी सदस्य संघहरूमा वितरण हुनेछ भने बाँकी रकम तयारी खर्च, संरचनागत सहयोग र विकास कार्यक्रमहरूमा प्रयोग हुने बताइएको छ ।
यसपटक विश्वकप विजेताले ५० मिलियन अमेरिकी डलर प्राप्त गर्नेछ । यो इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो विजेता पुरस्कार हो । उपविजेताले ३३ मिलियन डलर, तेस्रो स्थान हासिल गर्ने टोलीले २९ मिलियन डलर र चौथो हुने टोलीले २७ मिलियन डलर पाउनेछ । क्वार्टरफाइनल पुग्ने टोलीका लागि १९ मिलियन डलर, अन्तिम १६ सम्म पुग्ने टोलीका लागि १५ मिलियन डलर र अन्तिम ३२ मा पुग्ने टोलीका लागि ११ मिलियन डलर छुट्याइएको छ ।
समूह चरणमै रोकिने टोलीसमेत खाली हात फर्किने छैनन् । ती टोलीहरूले ९ मिलियन अमेरिकी डलर पाउनेछन् । त्यसबाहेक प्रत्येक सहभागी राष्ट्रलाई तयारी खर्चबापत १।५ मिलियन डलर प्रदान गरिनेछ । यसरी हेर्दा विश्वकपमा छनोट भएका प्रत्येक टोलीले न्यूनतम १०।५ मिलियन अमेरिकी डलर सुनिश्चित गर्नेछन् ।
तर यो रकम सिधै खेलाडीको खातामा जाने होइन । फिफाले रकम सम्बन्धित राष्ट्रिय फुटबल संघलाई उपलब्ध गराउँछ । त्यसपछि प्रत्येक देशको फुटबल संघले आफ्नो नीति, सम्झौता र बोनस संरचनाअनुसार खेलाडी, प्रशिक्षक तथा व्यवस्थापन टोलीमा रकम वितरण गर्छ । यही कारण एउटै चरणसम्म पुगेका दुई देशका खेलाडीले पाउने व्यक्तिगत आर्थिक लाभ फरक हुन सक्छ ।
विश्वकप २०२६ को आर्थिक शक्ति पुरस्कार रकममा मात्र सीमित छैन । सहभागी टोली ४८ पुगेपछि खेल संख्या ६४ बाट बढेर १०४ हुनेछ । खेल संख्या बढ्नु भनेको प्रसारण समय, विज्ञापन अवसर, टिकट बिक्री, प्रायोजन प्याकेज र डिजिटल सामग्रीको मात्रा पनि उल्लेख्य रूपमा बढ्नु हो । यही कारण यो संस्करण फिफाका लागि अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो व्यावसायिक उत्पादन बन्ने अनुमान गरिएको छ ।
अमेरिकास्थित एस एन्ड पी ग्लोबल मार्केट इन्टेलिजेन्सको अध्ययनअनुसार २०२६ विश्वकपबाट फिफाको आम्दानी करिब ९ बिलियन अमेरिकी डलर पुग्न सक्छ । यसमध्ये सबैभन्दा ठूलो हिस्सा प्रसारण अधिकारबाट आउने अनुमान छ, जुन करिब ३।९ बिलियन डलर हुनसक्छ । बाँकी आम्दानी मार्केटिङ अधिकार, प्रायोजन, टिकट बिक्री, हस्पिटालिटी र भीआईपी सेवाबाट जुट्नेछ ।
उत्तर अमेरिकी बजार विश्व खेल उद्योगका लागि अत्यन्तै आकर्षक मानिन्छ । अमेरिका आफैं ठूलो विज्ञापन, प्रसारण र कर्पोरेट प्रायोजन बजार भएको देश हो । क्यानडा र मेक्सिकोको सहभागिताले प्रतियोगितालाई क्षेत्रीय मात्र होइन, महादेशीय उत्सवको रूपमा प्रस्तुत गर्नेछ । १६ सहरमा खेल आयोजना हुने भएकाले पर्यटन, होटल, यातायात, सुरक्षा, स्थानीय व्यापार र सेवा क्षेत्रमा पनि ठूलो आर्थिक गतिविधि हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
फिफाको २०२३ देखि २०२६ सम्मको आर्थिक चक्रको कुल आम्दानी करिब १३ बिलियन डलर पुग्ने अनुमान छ । यो २०१९–२०२२ को अघिल्लो चक्रको तुलनामा झन्डै दोब्बर हो । यसले विश्वकप अब केवल खेलकुद प्रतियोगिता नभई विशाल आर्थिक प्रणालीमा रूपान्तरण भएको देखाउँछ ।
दर्शक संख्याका दृष्टिले पनि २०२६ संस्करण ऐतिहासिक हुनसक्छ । टेलिभिजन, स्ट्रिमिङ र डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत करिब ६ बिलियन इङ्गेजमेन्ट पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । स्टेडियममै ५० लाखभन्दा बढी दर्शक उपस्थित हुन सक्ने अनुमान छ । यो संख्या सम्भव भयो भने विश्वकप इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो प्रत्यक्ष दर्शक सहभागिता हुने सम्भावना रहन्छ ।
यद्यपि, विश्वकपको आर्थिक विस्तारसँगै केही प्रश्न पनि उठ्छन् । पुरस्कार रकम बढ्नु सकारात्मक देखिए पनि त्यसको लाभ वास्तवमै खेलाडी, प्रशिक्षक, घरेलु लिग र फुटबल विकासमा कति पुग्छ भन्ने विषय प्रत्येक देशको फुटबल प्रशासनमा निर्भर गर्छ । ठूलो आम्दानी गर्ने फिफाले साना फुटबल राष्ट्र, महिला फुटबल, युवा विकास र आधारभूत संरचनामा कति लगानी गर्छ भन्ने प्रश्न आगामी दिनमा अझ महत्त्वपूर्ण बन्नेछ ।
यसर्थ, फिफा विश्वकप २०२६ लाई केवल फुटबलको महामेला भनेर मात्र बुझ्नु अधुरो हुनेछ । यो संस्करण खेल, बजार, प्रविधि, प्रसारण, पर्यटन र भू–अर्थतन्त्रको संगम बन्नेछ । मैदानमा ४८ राष्ट्रले उपाधिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्नेछन्, तर मैदानबाहिर फिफा विश्व खेल अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो व्यावसायिक शक्ति बनेर उभिनेछ ।